能

“能” va “会”ning farqlari: ⑴ Qobiliyatni bildirgandagi farqlar: “能” maʼlum bir qobiliyatga subyektiv ega ekanlikni taʼkidlaydi, odatda tugʻma yoki oʻrganishni talab qilmaydigan qobiliyatni nazarda tutadi; “会” oʻrganish orqali maʼlum qobiliyatni egallashni bildiradi, odatda oʻrganish orqali olingan koʻnikmalarni ifodalash uchun ishlatiladi, masalan: ♦ 我能做饭。[Wǒ néng zuò fàn.] Men ovqat qila olaman. Maʼnosi: ovqat qilish qoʻlimdan keladi, buni uddalay olaman. ♦ 我会做饭。[Wǒ huì zuò fàn.] Men ovqat qila olaman. / Men ovqat qilishni bilaman. Maʼnosi: ovqat qilishni oʻrganganman va qanday qilishni bilaman. Maʼlum bir qobiliyatning vaqtincha yoʻqolishini koʻrsatganda ham “不会” / [bù huì] / “qila olmaydi” ishlatiladi, masalan: ♦ 我不会游泳。[Wǒ bù huì yóuyǒng.] Men suzishni bilmayman. / Men suza olmayman. Agar “不能” ishlatilsa, cheklash, taqiqlash maʼnosini kelib chiqadi, masalan: ♦ 我不能游泳。[Wǒ bùnéng yóuyǒng.] Men suzishim mumkin emas. Shuning uchun “能”ning inkori sifatida ham “不会” ishlatiladi. “能” qobiliyatning vaqtincha yoʻqolishi yoki tiklanishini koʻrsatadi. Masalan: ♦ 他受伤了，所以不能打篮球了。[Tā shòushāngle, suǒyǐ bùnéng dǎ lánqiúle.] U jarohat olgan, shuning uchun (endi) basketbol oʻynay olmaydi. Maʼnosi: u basketbol oʻynashi mumkin edi, lekin jarohat olgani uchun endi basketbol oʻynash qobiliyatini vaqtincha yoʻqotdi, shuning uchun “不能” ishlatiladi. Yana bir misol: ♦ 他脚好了，能踢足球了。/ [Tā jiǎo hǎole, néng tī zúqiúle.] Uning oyogʻi tuzalib ketdi, endi u futbol oʻynay oladi. Maʼnosi: u ilgari futbol oʻynay olardi, lekin oyogʻidagi muammo tufayli vaqtincha oʻynay olmadi, endi futbol oʻynash qobiliyatini tikladi, shuning uchun “能” ishlatiladi. Bunday holatlarda “能”ni “会” bilan almashtirib boʻlmaydi. Yana bir jihat: qobiliyatning maʼlum darajaga, saviya yoki samaradorlikka yetganligini ham koʻrsatadi. Masalan: ♦ 他一分钟能游三百米。[Tā yī fēnzhōng néng yóu sānbǎi mǐ.] U bir daqiqada 300 metr suza oladi / suzishi mumkin. ♦ 他一天能记住五十个汉字。[Tā yītiān néng jì zhù wǔshí gè hànzì.] U kuniga 50 ta xitoycha iyerogliflarni yodlay oladi. Bularning barchasi subyektning qobiliyati maʼlum darajaga yetganidan dalolat beradi. Bunday holatlarda ham “能”ni “会” bilan almashtirib boʻlmaydi. ⑵ Tarjimadagi farqlar: “能” “qila olmoq”, “mumkin”, “boʻladi” tarzida tarjima qilinadi; “会” esa “qila olmoq”, “…-ni bilmoq” tarzida tarjima qilinadi. Inkori: “不能” “… olmaslik”, “mumkin emas”, “boʻlmaydi” tarzida tarjima qilinadi; 不会 “… olmaslik”, “… -ni bilmaslik” tarjima qilinadi, masalan: ♦ 这里不能抽烟。[Zhèlǐ bùnéng chōuyān.] Bu yerda chekish mumkin emas. ⑶ Grammatik vazifalardagi farqlar: “能”ni feʼl sifatida ishlatib boʻlmaydi, toʻgʻridan-toʻgʻri ot-toʻldiruvchi bilan kela olmaydi, masalan: “我能汉语” deb (yaʼni 能+ot tarzida ishlatib) boʻlmaydi; “会” feʼl sifatida ishlatilishi mumkin va toʻgʻridan-toʻgʻri ot-toʻldiruvchi bilan kelishi (yaʼni 会+ot tarzida ishlatish) mumkin, masalan: ♦ 我会汉语。[Wǒ huì hànyǔ.] Men xitoy tilini bilaman / Men xitoy tilida gapirishni bilaman. ⑷ Ishlatiladigan muhitdagi farqlar: “能” koʻpincha obyektiv shartlar va cheklovlarni ifodalash uchun ishlatiladi, masalan: obyektiv shartlar va cheklovlarni ifodalash uchun ishlatiladi, masalan: ♦ 我看他今天不能来了。/ [Wǒ kàn tā jīntiān bùnéng láile.] / Menimcha, u bugun kela olmaydi(gan boʻldi). “会” koʻpincha subyektiv istak va taxminlarni ifodalash uchun ishlatiladi, yaʼni kelajakda sodir boʻlish ehtimoli yuqori boʻlgan holatlarda ishlatiladi, masalan: ♦ 你穿得太少了，会冷的。/ [Nǐ chuān de tài shǎole, huì lěng de.] Juda yupqa/yupun kiyingansiz, sovqotasiz. Maʼnosi: yupun kiyingan, shuning uchun ham sovqotish ehtimoli yuqori. ⑸ Ehtimollikni bildirgandagi farqlar: obyektiv jihatdan biror ish qilish imkoniyati, ehtimoli borligini bildiradi, masalan: ♦ 这家商店的东西很便宜，100块能买到很多东西。[Zhè jiā shāngdiàn de dōngxi hěn piányi, yībǎi kuài néng mǎi dào hěnduō dōngxi.] Bu doʻkondagi narsalar juda arzon, 100 yuanga koʻp narsalar sotib olish mumkin / boʻladi. Yoki maʼlum bir asl qobiliyat tiklanganligini bildirganda ham “能” ishlatiladi, masalan: ♦ 我的腿好了，能游泳了。[Wǒ de tuǐ hǎole, néng yóuyǒngle.] Oyogʻim yaxshi boʻldi, (endi yana) suza olaman. “会” obyektiv sharoitlarni taʼkidlamasdan, subyektiv jihatdan boshqalarga biror ehtimollik borligini aytish yoki biror ehtimollikni taxmin qilishni taʼkidlaydi, koʻp hollarda “会…的” shaklida ishlatiladi, masalan: ♦ 你放心，明天我会准时来。[Nǐ fàngxīn, míngtiān wǒ huì zhǔnshí lái de.] Xotirjam boʻling, ertaga vaqtida kelaman. Maʼnosi: ertaga shu vaqtda kelish ehtimoli aniqroq ekanligini taʼkidlamoqda. ♦ 我会想你的。[Wǒ huì xiǎng nǐ de.] Men seni sogʻinaman. Maʼnosi: sogʻinish ehtimoli aniqligiga, yuqoriligiga ishora qilmoqda. ⑹ Mahorat borasidagi farq: biror kishining maʼlum bir sohada maxsus mahoratga ega ekanligini yoki biror narsa qilishda mohir ekanligini ifodalashda “能” va “会” ham ishlatilishi mumkin, koʻpincha oldidan “很”, “真” soʻzlari bilan keladi. Maʼnolar orasida farq boʻladi. Masalan: ♦ 他真能吃。[Tā zhēnnéng chī.] Uning ishtahasi karnay. Maʼnosi: miqdor jihatdan koʻp yeya oladi. ♦ 他真会吃。[Tā zhēn huì chī.] U qanday ovqatlanishni / nima yeyishni biladi. Maʼnosi: sifat jihatdan yaxshi, toʻyimli, kaloriyali narsalarni yeyish, sogʻlom ovqatlanishni biladi.